Асновай аповеду пра Героя Савецкага Саюза Сяргея Чарапнёва сталі вытрымкі з артыкула Віталія Фёдарава, надрукаванага ў «раёнцы» у 1979 годзе да 35-й гадавіны вызвалення Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў.
Калі Сяргей Чарапнёў загінуў, яму яшчэ не было і 27 гадоў. Але паняцце подзвігу не заўсёды раўназначна колькасці пражытых гадоў. А капітан Чарапнёў у свае дваццаць сем здзейсніў столькі, што яго жыццё ўкладваецца ў высокае слова подзвіг. Штурман карабля, атрада, эскадрыллі цяжкіх бамбардзіроўшчыкаў гвардыі капітан С.М. Чарапнёў за час вайны здзейсніў 237 начных баявых вылетаў і 94 вылеты на забеспячэнне савецкіх войск боепрыпасамі і гаручым. У глыбокім тыле ворага ён выкінуў 35 дэсантнікаў. Баявымі дзеяннямі экіпажа разбураны 4 варожыя пераправы, 2 чыгуначныя вузлы, 7 складаў боепрыпасаў і гаручага, знішчана 5 самалётаў, 11 танкаў, 37 аўтамашын, выклікана 112 ачагоў пажараў.
Родам з дзяцінства
Жыў-быў хлопчык. Звычайны вясковы непаседа. Гарэзлівы і ціхмяны, разгаворлівы і маўклівы, ласкавы і задумлівы. Гледзячы ў якіх абставінах. Нарадзіўся і жыў Сярожа Чарапнёў у вёсцы Шніткі. І пакуль ён тут жыў, тым і абмяжоўвалася яго канкрэтнае ўяўленне аб Радзіме, любві да яе і зямлі бацькоў. Вёсачка была глухая, ад шумных месц і дарог аддаленая. Сярожу не тое што марыць, але і чуць аб самалётах рэдка даводзілася.
Але жыццё ішло сваім парадкам. Суровае гэта было жыццё. У 1933 годзе ў сялянскай сям’і Чарапнёвых здарылася вялікае гора. Памёр бацька Міхаіл Дзям’янавіч, і пакінуў на апеку жонкі Еўдакіі Іванаўны сямёра дзяцей. Сяргею ў той час споўнілася пятнаццаць. Праз год ён «пайшоў у людзі», каб вывучыцца і дапамагаць сям’і. Пасля заканчэння фабрычна-завадской школы ў Віцебску юнак стаў працаваць на Мінскай абутковай фабрыцы. Тут і адбылося яго першае знаёмства з авіяцыяй. Працуючы на фабрыцы, Сяргей пачаў адначасова займацца ў аэраклубе. З гэтага моманту і да геройскай смерці авіяцыя ўвайшла ў яго жыццё назаўсёды. Ён быццам прадчуваў, што ўменне лятаць стане для яго аднойчы неабходнасцю, прафесіяй, мужчынскім узносам у бітву з фашызмам.
Штрыхі ваеннай біяграфіі
Сяргй Чарапнёў служыў штурманам у 250-м бамбардзіровачным авіяпалку. Летам 1942 года авіяполк быў перайменаваны ў 4-ы гвардзейскі авіяцыйны полк дальняга дзеяння. Ужо да гэтага часу на грудзях маладога штурмана ззялі тры ордэны – Леніна, Чырвонага Сцяга і Айчыннай вайны першай ступені. Дзвесце баявых вылетаў значылася на яго рахунку. У гонар такой падзеі Сяргей Чарапнёў быў сфатаграфаваны ля разгорнутага гвардзейскага сцяга авіяпалка. Копію загада камандзіра часці беражліва захоўвалі краязнаўцы Высачанскай васьмігадовай школы, у якой да вайны вучыўся С.М. Чарапнёў.
Цяжка ўстанавіць сёння гісторыю і абставіны кожнага яго баявога вылету. Але нават для ваеннага лётчыка сапраўды здзіўляючыя мужнасць і працаздольнасць маладога штурмана. Ён граміў ворага на Варонежскім фронце, у Крыму і на Паўночным Каўказе, пад Сталінградам, Ленінградам і Кіевам, у Прыбалтыцы і Беларусі, на берагах Дняпра і Віслы. Капітан Чарапнёў лятаў у любых метэаралагічных умовах, днём і ноччу, на любыя цэлі. І, як ужо гаварылася вышэй, на яго баявым рахунку асабліва шмат начных палётаў.
«У сарочцы нарадзіліся…»
…Глыбокі тыл ворага. Ноч падобна на казку. Але суровыя і сканцэнтраваныя твары людзей, якія сядзяць уздоўж бартоў самалёта. У акенцы ілюмінатараў бачны яркія зоркі. Яны намнога ярчэй тут, на вышыні некалькіх тысяч метраў. Здаецца, працягні руку, і зоркі самі пасыплюцца ў далонь.
Але людзі быццам не заўважаюць казкі начнога неба. Толькі што самалёт прарваўся скрозь гарачую сцяну зенітнага і артылерыйскага агню. У многім дзякуючы майстэрству штурмана Сяргея Чарапнёва. Там, унізе, ненавісная вайна.
Гучыць сігнальная сірэна. Дэсантнікі рыхтуюцца да прыжкоў. Хутка маленькія цёмныя камячкі падаюць у начную бездань. З борта самалёта перадаецца на аэрадром паведамленне: «Заданне выканана!».
Вылет следаваў за вылетам. Часта іх даводзілася рабіць за суткі некалькі. Кожны набліжаў канец фашызму і пачатак міру. Стомленасць перамагала пачуццё неабходнасці быць на перадавой.
– Адпачываць будзем пасля вайны, – жартавалі лётчыкі.
14 лютага 1942 года Сяргей Чарапнёў выляцеў з экіпажам бамбардзіроўшчыка на чарговае баявое заданне. Метэаралагічныя ўмовы ў гэты дзень былі такія, што пры іншых абставінах палёт быў бы забаронены. Вышыня воблачнасці не перавышала 100-150 метраў. Фактычна самалёт плыў у белай кіпені воблакаў або зніжаўся амаль да самай зямлі. Толькі майстэрства пілота і штурмана маглі забяспечыць выкананне баявога задання.
У складаных умовах штурман Сяргей Чарапнёў здолеў вывесці самалёт у размяшчэнне войск генерала Шаўцова і скінуць боепрыпасы. Лёгка сказаць здолеў! Кулямі і снарадамі праціўніка баявая машына была здзіраўлена: прабіты два бензабакі, выведзен са строю адзін матор. Назад да аэрадрома Чарапнёў ледзь даляцеў. Яму ўдалося ліквідаваць полымя пажару, але апёкі ён усё ж атрымаў.
– У сарочцы вы нарадзіліся, таварыш старшы лейтэнант! – казаў яму пасля малады тэхнік-лейтэнант, які аглядаў пасечаную асколкамі баявую машыну. – Проста цуд, што жывыя засталіся.
Палёт як расплата
І зноў неўтаймаваны чарапнёўскі характар узяў сваё. Ён ледзь падлячыўся ад апёкаў, як зноў папрасіўся на баявое заданне. І той палёт быў як расплата. 22 чэрвеня фашысты развязалі з намі вайну. І ў гэты дзень Чарапнёў дабіўся дазволу на вылет.
Ён выявіў скрыты гітлераўскі аэрадром. Экіпаж вывеў бамбардзіроўшчык у піке. Два фашысцкія самалёты былі адразу спалены на зямлі.
– Вось гэта падарунак фашыстам! Вось гэта гадавіна «маланкавай вайны» – пасмейваліся баявыя таварышы Сяргея…
Праз два гады ў штурмана Чарапнёва на асабістым рахунку было ўжо звыш 300 вылетаў. Наша авіяцыя да гэтага часу стала поўным гаспадаром у паветры. Усё больш актыўна наносілі ўдары па аб’ектах ворага бамбардзіроўшчыкі 4-га гвардзейскага авіяцыйнага палка дальняга дзеяння. Дальняга – значыць самага блізкага да фашысцкага логава.
Апошні бой на Закарпацці
Ішоў 1944 год. 14 чэрвеня палку была пастаўлена задача нанесці масіраваны ўдар з паветра па ўмацаванай лініі абароны і сілах праціўніка ў Закарпацкай Украіне. І зноў быў начны палёт.
Нялёгкай выдалася гэта ноч. Магутная сцяна зенітнага агню яркімі бліскавіцамі разрывала бездань цемры. Капітан Чарапнёў час ад часу адчуваў глухія штуршкі асколкаў па дзюралевай абшыўцы машыны.
Праз дзве гадзіны з борта бамбардзіроўшчыка Сяргея Чарапнёва на камандны пункт паступіла данясенне: «Сталі на баявы курс. Навокал страляюць зеніткі, атакуюць знішчальнікі».
Зеніткі… Знішчальнікі… А больш правільна – сцяна д’ябальскага агню, у якім трэба лавіраваць і лавіраваць. Важна адысці ад сцярвятнікаў і скінуць груз на цэль. Скінуць бомбы туды, дзе заўтра раніцай пройдуць нашы танкі і пяхота, расчысціць ім шлях.
Наступнае данясенне было яшчэ больш кароткім: «Заданне выканалі!». Гэта значыць бомбы ўпалі на лінію абароны праціўніка. Потым сувязь з экіпажам прыпынілася. Лётчыкі, якія вярнуліся на аэрадром, не пакідалі яго. Стаяла трывожная ваенная ноч лета сорак чацвёртага. Пачало світаць. Разліковы час скончыўся, а самалёта Чарапнёва ўсё не было. Хмурыя стомленыя пілоты сталі разыходзіцца. Але ў сэрцы ў кожнага яшчэ жыла надзея.
Самалёт жа не вярнуўся з задання ні раніцай, ні да вечара, ні ў наступныя дні. Абставіны гібелі экіпажа засталіся да канца невядомымі. Магчыма, што самалёт расстралялі фашысцкія знішчальнікі. Тайна раўназначная подзвігу. Афіцыйнае паведамленне: загінуў пры выкананні баявога задання. Тут няма недагаворак. Экіпаж загінуў, як і належыць воінам, да канца выканаўшы свой абавязак.
Вдова героя
Из книги Елены Уривской «Голову в почтении склоняя…» мы узнали о жене Сергея Черепнёва Тамаре.
Их соединила война. Было это летом 1942 года. До того Тамара Лушникова закончила Кирсановскую железнодорожную школу и с отличием – краткосрочные курсы учителей. Три года учительствовала в воронежской глубинке. А в 1940 году стала студенткой Тамбовского педагогического института (факультет иностранных языков, отделение немецкого языка). Когда Тамара сдавала экзамены за первый курс, началась война.
Девушка пошла в райком комсомола. И его секретари Клава Гостева и Зоя Юрина предложили Тамаре возглавить районный комитет по физкультуре и спорту. Став его председателем, Лушникова освоила пишущую машинку. И когда у расположенной неподалеку воинской части появилась надобность в машинистке, то в райкоме комсомола порекомендовали её.
Воинская часть оказалась лётной. В её четвёртом гвардейском авиаполку тяжёлых бомбардировщиков дальнего действия и воевал уже больше года штурман второй эскадрильи Сергей Черепнёв. Выпускник Мелитопольского военного авиационного училища, он воевал так, что к лету 1942 года уже получил орден Ленина и орден боевого Красного Знамени.
Его первого из лётного состава и увидала на Кирсановском аэродроме Тамара Лушникова. Вместе с лётчиком он выходил из только что приземлившейся лётной громадины – четырёхмоторного бомбардировщика ТБ-3. Тамара сразу узнала: именно эти ребята приходили к ней однажды в комитет по физкультуре и спорту, просили разрешить заниматься в городском спортивном зале.
Бомбардировщик, приняв груз от батальона аэродромного обслуживания (на Кирсановском аэродроме располагался БАО №705), направился в полк, доставив в его штаб и Тамару Лушникову. Между ней и Сергеем Черепнёвым почти сразу возникла симпатия, которая скоро переросла в более сильное чувство.
Четвёртый авиаполк базировался в разных населённых пунктах Тамбовщины. Тамара Петровна помнит сёла Екатериновку, Васильевку. А брак они зарегистрировали, как сказано в свидетельстве, в Никифоровском загсе Дмитриевского сельсовета. Но виделись по-прежнему урывками, в часы и минуты, свободные для Сергея от боевых вылетов.
Как проходили те вылеты, Тамара Петровна знала хорошо. Потому что её рабочее место находилось у радиорубки. И она слышала, как с бортов бомбардировщиков шли сообщения: «Цель найдена», «Приступаю к выполнению задания», «Отбомбился», «Возвращаюсь на базу»…
Разумеется, она более всего следила за радиодонесениями с ТБ-3, на борту которого летал штурман второй эскадрильи капитан Черепнёв. А будучи дома (она жила недалеко от аэродрома), Тамара Петровна всё прислушивалась к гулу возвращающихся самолетов. Мысленно считала, сколько вернулось.
За два дня до нового, 1943 года она не досчиталась одного. Не чуя ног, помчалась к радиорубке.
– Кто не вернулся?
– Лабуткин…
Это был командир самолёта Сергея, а значит, не вернулся и он. Два дня и ночь Тамара Петровна провела в слезах. А тридцать первого стало известно, что бомбардировщик Лабуткина, возвращаясь с боевого задания из-под Сталинграда, попал в обледенение и сделал вынужденную посадку под Балашовом.
Совсем не вернулся ТБ-3 Лабуткина летом 1944 года. Тамара Петровна к тому времени стала матерью и жила с дочкой в родном Кирсанове. Сергей Михайлович, насколько позволяли обстоятельства, навещал семью. Последний раз приезжал в Кирсанов уже со Звездой Героя, двумя орденами Ленина и орденом Отечественной войны первой степени, добавившемуся к ордену Красного Знамени. Шестимесячная Наташа (Сергей звал её Лялей) тянулась ручонками к блестевшим на отцовской груди наградам. А Тамара Петровна повела мужа на танцы и по праву гордилась им, мужественным и редкостно красивым.
Чаще же Сергей Михайлович писал. Те письма, тёплые и нежные, Тамара Петровна хранила до последних дней, как и многочисленные фотографии. В том числе ту, на которой гвардии капитан Черепнёв заснят перед гвардейским знаменем полка «В честь совершённых им 200 успешно выполненных ночных боевых вылетов на разгром немецких оккупантов». А также ту, которую прислали Тамаре Петровне из белорусского села Высочаны. На ней запечатлена скромная сельская школа с памятной доской на фасаде, на которой указано, что здесь учился Герой Советского Союза Черепнёв Сергей Михайлович и что школа теперь носит его имя.
«Тамбовская обл., гор. Кирсанов, ул. Пурсовская, №11. Тов. Черепнёвой Тамаре Петровне. Командование в/части 45076 с чувством гордости в условиях Великой Отечественной войны поздравляет Вас с присвоением Вашему мужу Черепнёву Сергею Михайловичу звания Героя Советского Союза… Ваш муж в борьбе с немецкими захватчиками показывает исключительные образцы мужества и отваги… Пожелаем Вам долгой счастливой жизни и плодотворной работы. Гвардии майор Селезнёв. 20 сентября 1943 года».
Среди фотографий снимки и вырезки из газет. Среди них с Указом Президиума Верховного Совета СССР от 18 сентября 1943 года «О присвоении звания Героя Советского Союза офицерскому составу авиации дальнего действия Красной Армии. За образцовое выполнение боевых заданий командования на фронте борьбы с немецкими захватчиками и проявленные при этом мужество и геройство». В поалфавитном списке награждённых фамилия Черепнёва двадцатая (всего их 22). Золотую Звезду Героя и орден Ленина получил он сам. И погиб с ними спустя меньше года. А красную книгу – Грамоту о присвоении Сергею Михайловичу звания Героя Президиум Верховного Совета СССР выслал уже после войны Тамаре Петровне. И она трепетно берегла её, как самое ценное, что есть у неё.
«Тамбовская область, город Кирсанов, Пурсовская, 11. Лушниковой-Черепнёвой Тамаре Петровне. Извещение. Ваш муж Герой Советского Союза гвардии капитан Черепнёв Сергей Михайлович в бою за Социалистическую Родину, верный военной присяге, не возвратился с боевого задания 14 июня 1944 года».
Она долго не верила в гибель мужа. И потому, что тот сам говорил, что не может погибнуть. И потому, что вселила надежду жена командира полка, написавшая Тамаре Петровне, что в часть вернулся числившийся погибшим лётчик. Он находился у партизан, и те рассказывали, что ранее у них был тоже летчик, по описанию похожий на Сергея.
Позднее она узнала: его самолет сбили под Витебском. И Сергей сгорел вместе с экипажем.
Тамара Петровна после войны окончила с отличием юридическую школу, позднее заочно – юридический институт. Работала народной судьёй в Сосновском районе и очень долго в Кирсанове. Создав новую семью, оставила себе фамилию Черепнёва.
Жизнь у дочери Натальи (выпускницы-медалистки Кирсановской средней школы №3), к сожалению, оказалась не слишком счастливой и не слишком долгой.
Младшей школьницей трагически погибла и её дочь Ирина – внучка Черепнёвых. Обе они похоронены на кирсановском кладбище.
В 1999 году Тамара Петровна овдовела другой раз. Единственной опорой в её жизни остался сын от второго брака – Вячеслав Арсентьевич Шамов, заслуженный работник культуры Российской Федерации, почётный гражданин города Кирсанова. Мы постараемся с ним связаться. Вдруг удастся выяснить, действительно ли под родным с детства Витебском погиб Сергей Михайлович Черепнёв, и где именно это было.
Материал предоставлен Лиозненским военно-историческим музеем.
P.S. После опубликования статьи о Тимофее Горнове читатели поинтересовались, где сейчас хранится грамота Президиума Верховного Совета СССР о присвоении ему звания Героя Советского Союза, в своё время врученная восьмилетней школе в Осипенках. И оказалось – нигде. Концов найти не удалось. Возможно, кто-то знает ответ на этот вопрос. И копия Указа Президиума Верховного Совета СССР в отношении Сергея Черепнёва тоже хранилась в учреждении образования в Высочанах, как и письма и воспоминания жены Тамары Петровны, матери Евдокии Ивановны, братьев и сестёр.
